Projet Nudité - Kinderlijke lichaamsschaamte
en schaamteregels binnen het gezin

In Kindliche Körperscham und familiale Schamregeln (PDF-Format, 363 KB) (Kinderlijke lichaamsschaamte en schaamteregels binnen het gezin) onderzoekt Prof. Dr. Bettina Schuhrke "de onderlinge samenhang tussen het optreden van kinderlijke schaamte en de ouderlijke omgang met vertrouwelijke situaties. De centrale vragen daarbij zijn, uit welke aanwijzingen de ouders het optreden van schaamte voor het lichaam opmaken, hoe schaamtesituaties eruit zien, op welke leeftijd zij optreden, waar ouders grenzen trekken en hoe schaamtevolle gebeurtenissen verwerkt worden." [5: tussen haken staan de paginanummers van de originele tekst]

+Algemene verkenning van het schaamtegevoel

+Redenen voor lichaamsschaamte

Schuhrke definieert lichaamsschaamte als "een toedekken, verhullen, verbergen van het eigen lichaam."[10] Daarvoor kunnen meerdere beweegredenen zijn. "Ten eerste kan het lichaam door een gevoel van minderwaardigheid verborgen worden, omdat het niet overeenstemt met de in bepaalde maatschappelijke deelgroepen geldende en gepropageerde mate van aantrekkelijkheid en prestatie [...] Ten tweede wordt het verbergen door sociale regels gestuurd, en het individu wil de in zijn groep geldende regels naleven om zijn status als groepslid niet in gevaar te brengen." Ze merkt op: "welke lichaamsdelen door wie, in welke situatie en in welke vorm al dan niet aan anderen mogen worden gepresenteerd, verschilt aanzienlijk tussen verschillende culturen en is ook onderworpen aan historische veranderingen." [10] Ze noemt Elias, die beschrijft hoe sinds de Middeleeuwen in Westeuropa opgelegde druk (van buitenaf) in geïnternaliseerde druk (van binnenuit) is veranderd, en steeds verdergaande bereiken van lichamelijkheid van schaamte vervuld werden, dat wil zeggen, uit de openbaarheid verdrongen en in de privésfeer ondergebracht.

Binnen het gezin kan men verregaand vertrouwd met elkaar zijn, zowel lichamelijk als emotioneel. maar ook hier zijn er deelgebieden waar de kinderen worden buitengehouden, bijvoorbeeld de sexuele relatie tussen de ouders. Een minimum aan lichamelijke ingetogenheid, vooral de schaamte voor de genitaliën en het schaamtevolle verbergen van het geslachtsverkeer, is van alle tijden en culturen. Of hier biologische of culturele oorzaken aan ten grondslag liggen, is helaas onbekend. "In biologische theorieën dient de schaamte voor de genitaliën ter controle van de op anderen overgedragen sexuele prikkels, en dient de ingetogenheid bij het geslachtsverkeer ter bescherming tegen inbreuk in een situatie, waarin de personen weerloos zijn."[11]

naar boven

+Gebieden waarop men zich schaamt voor het lichaam

Schaamte voor het lichaam is verstrekkend sexuele schaamte en omvat tegenwoordig in de westerse culturen "de zichtbaarheid van de geslachtsorganen en de uitscheidingen en de handelingen, die daarmee geassocieerd worden", evenals "de lichaamsgeur met betrekking tot enkele uitscheidingen en typische geluiden, die met lichamelijke functies en handelingen met betrekking tot het lichaam gepaard gaan." "Het lichaamsbetrokken schaamtegevoel gebiedt zeker een beheersing van de waarneembaarheid van het lichamelijke en van de aanrakingen door anderen.[...] Ook bij de beheersing van de aanrakingen gaat het vooral om de geslachtsorganen."[11]

naar boven

+Aspecten van het schaamteproces

+Inleiding

Waardoor wordt het naleven van sociale regels verankerd in het individu? Schuhrke antwoordt dat het door de "negatieve zelfwaarderende emoties komt[..], waartoe vooral schaamte, verlegenheid, pijnlijkheid en schuld gerekend worden. Het individu wordt door hen in een afwijkend gedrag geremd, respectievelijk tot verbetering gemaand."[12]

naar boven

+Schaamte

"Schaamte kan optreden wanneer een persoon bij zichzelf of bij een ander, waarmee hij zich op zijn minst tijdelijk verbindt, (bijvoorbeeld, een groep restaurantbezoekers, het eigen gezin), een overtreding waarneemt van een regel of het niet naleven van de fatsoensnorm. Voor het optreden van schaamte is een publiek essentieel, dat op z'n minst potentieel de overtreding zou kunnen beoordelen. Toch hoeven deze andere personen niet in levende lijve aanwezig te zijn. Ook in situaties waarin iemand alleen is, kan een publiek te allen tijde in het voorstellingsvermogen aanwezig zijn. Voor de lichaamsschaamte zou dat kunnen betekenen, dat men zich in sommige gevallen, ook in ogenschijnlijke privésituaties, niet van de regels bevrijden kan, die voor het publieke bereik gelden, bijvoorbeeld het niet aanraken van zijn genitaliën.

naar boven

+Verlamming

In de toestand van schaamte is het Zelf verlamd, want het individu voert op dat moment een algehele zelfveroordeling uit. Spraak en gedachten zijn geblokkeerd. De ervaring wordt gekenmerkt door de wens, te verdwijnen, zich te verbergen, en daaraan komt de overeenkomstige nonverbale uitdrukking tegemoet: neergeslagen of afgewende blik, gezakt hoofd, ineengezonken bovenlichaam zijn de meest overeenkomstig genoemde kenmerken. Een echte mimische uitdrukking ontbreekt. Rood worden is geen bijzonder typisch kenmerk van schaamte, want het treedt ook op in verband met andere zelfwaarderende emoties en is over het geheel genomen zowel bij kinderen als ook bij volwassenen eerder een zeldzame begeleider van zelfwaarderende emoties.[12]

naar boven

+Pijnlijkheid

Ook pijnlijkheid wordt in de wetenschappelijke literatuur vaak genoemd in verband met schendingen van regels voor de presentatie van het lichaam. Pijnlijkheid wordt meestal als een minder intensief en korter durend gevoel opgevat. Daarmee in overeenstemming lijken ook de uitdrukkingskenmerken afgezwakt: geen in elkaar zakken van het lichaam, geen onderbreking van de spraak- en denkvaardigheid, maar een snellere wisseling van de kijkrichting en een specifiek lachje, waarbij het oogcontact wordt afgebroken voordat het lachje zijn sterkste uitdrukking bereikt. [12-13]

naar boven

+Verlegenheid

Verlegenhed ontstaat al door pure opmerkzaamheid, het vestigen van aandacht, zonder dat men zich van een schending van regels of richtlijnen bewust is. Te merken dat de aandacht van anderen op jezelf is gericht, kan er zeker toe leiden dat je je afvraagt, wat de ander wel van je zal denken, hoe hij iemand zou kunnen beoordelen, ook met betrekking tot lichamelijke aspecten.[13]

naar boven

+Schuld

Anders dan bij schaamte wordt bij schuld niet het eigen Zelf algeheel veroordeeld, maar een bepaalde handeling. Daardoor blijft de persoon eerder handelingsbekwaam als bij schaamte. Gevoelens van schuld worden vaak in verband met handelingen genoemd, waarbij anderen beschadigd worden. Ze zijn verbonden met verantwoordelijkheidsovername, medelijden en het verlangen naar schadeloosstelling. Openbaarheid staat niet centraal voor schuld, ook al kan openbaarheid een versterkende werking op schuldgevoelens uitoefenen."[13]

naar boven

+Het doen van zelfwaarderende emoties

"Wanneer een individu sociale regels heeft overtreden en anderen bij hem de passende uitdrukking herkennen, die wijst op schaamte, pijnlijkheid of schuld, kan het individu er gerust op zijn, weer door de gemeenschap te worden geaccepteerd. 'Schaamteloosheid' leidt daarentegen tot versterkte afwijzing."[13]

naar boven

+Schaamte-angst en beschaamdheid

Vaak kan men een schaamtesituatie mijden door middel van een seintje, dat voor het optreden van die situatie waarschuwt, of de waarschijnlijkheid van het optreden van een pijnlijke situatie verminderen, en zich bijvoorbeeld terugtrekken in een kleedhokje. De psychoanalyticus Wurmser noemt dat "schaamte-angst". "Beschaamdheid" definieert Wurmser als "een soort eergevoel, een reactievorming, een preventief zich-verbergen, maar ook een ingetogenheid, die opdringerigheid tegenover anderen voorkomt." Schuhrke heeft het in die gevallen over "Schaamtegevoel". [14]

naar boven

+Schaamtescripts en culturen

"Individuen bouwen in de loop van hun ontwikkeling scripts op, die het gehele draaiboek voor de afwikkeling van schaamtegebeurtenissen leveren. Eén zo'n prototypisch script voor lichaamsschaamte specificeert de voorwaarden waaronder het tot schaamte moet komen, hoe de acute schaamreactie eruit ziet, en de processen die kunnen bijdragen aan de verwerking bij opgetreden schaamte. In de kern gaat het er bij de teweeggebrachte voorwaarden voor lichaamsschaamte eigenlijk altijd om, dat bepaalde lichaamsstreken door anderen aangeraakt worden. Rondom deze kern hebben zich echter ook de voor bepaalde culturen of subculturen specifieke sociale regels ter preventieve vermijding van lichaamsschaamte gevormd, bijvoorbeeld alle mogelijke vormen van kledingvoorschriften, regels voor het je terugtrekken bij bepaalde handelingen, enzovoort. De niet reglementaire toepassing van de preventieve maatregelen kan op zichzelf al weer veroorzaker van pijnlijkheid worden, bijvoorbeeld de niet gesloten ritssluiting van een broek"[14]

naar boven

+Ontwikkeling van schaamte

+Het eerste optreden van de emotie schaamte

"Zelfwaarderende emoties kunnen alleen dan optreden, wanneer een kind over objectieve zelfkennis beschikt, dat wil ten eerste zeggen, dat het uit de subjectieve ervaringsstroom kan treden en zichzelf tot voorwerp van beschouwingen en waarderingen kan maken. Dit begint in de tweede helft van het tweede levensjaar. In toenemende mate zal ook de vaardigheid verbeteren, zich de zienswijze van andere personen in te denken en in te voelen. Het kind kan daarmee de behoeften van anderen herkennen en de betekenis van zijn handelen voor anderen. Bovendien zal het zichzelf als voorwerp van waardering door anderen kunnen waarnemen. Zelfwaarderende emoties vereisen ook de vaardigheid, oorzaken van gebeurtenissen en de opzettelijkheid of onopzettelijkheid van gedrag in te schatten. Ten slotte kan een waardering van het eigen doen alleen dan plaatshebben, wanneer een kind regels en richtlijnen werkelijk kan begrijpen en zijn activiteiten daaraan kan staven."[15]

naar boven

+Schaamte bij zeer jonge kinderen (<2 jaar)

Regelmatig vinden studies ook schaamte en pijnlijkheid bij zeer jonge kinderen (<2 jaar). Hoe is dat mogelijk? "Daarvoor is het noodzakelijk, het werkelijke gedrag van andere personen als uitlokker van schaamte en pijnlijkheid in ogenschouw te nemen. Bij vroege schaamtereakties kan het proces van 'social referencing' een belangrijke rol spelen, die reeds aan het einde van het eerste levensjaar aangetoond kan worden. In nieuwe situaties of in conflictueuze situaties waarin bijvoorbeeld verboden met betrekking tot een interessant speeltje worden uitgesproken, zoeken kinderen emotionele signalen van hun referentiepersonen en stemmen hun gedrag daarop af."[16] Bij een (herhaalde) negatieve feedback van de referentiepersonen, zal het kind beginnen, de feedback te anticiperen, "uiteindelijk ook in afwezigheid van de significante andere, die daarmee tot geïnternaliseerd publiek is geworden. Natuurlijk hebben de emotionele componenten in de daadwerkelijke of geanticipeerde reacties van andere personen ook later nog betekenis."[16]

naar boven

+Gezin en lichaamsschaamte

+Inleiding

Schuhrke is van mening, dat "er in ieder geval een beïnvloeding door de omgeving nodig is, om de zeer gevarieerde uitdrukkingen van lichaamsschaamte door te geven of te veranderen, die zich niet alleen in verschillende culturen tonen, maar ook daarbinnen, in subculturen, strata, groepen, gezinnen en personen." [17] De ovrdracht van regels voor lichaamsschaamte binnen het gezin kan zeer verwarrend zijn voor kinderen, omdat de regels situationeel gebonden zijn

naar boven

+Verschillen in lagen van de samenleving

Volgens enkele studies, zijn er zeker verschillen in lagen van de samenleving voor wat betreft de socialisatie van lichaamsschaamte. Over het algemeen zijn moeders uit de onderste lagen van de bevolking restrictiever in de controle van kinderlijke lischaamsschaamte als moeders uit de middelste lagen. "In de boven- en middelste laag proberen moeders de ontluikende sexualiteit eerder door een relatief open omgang te neutraliseren. De kinderen moet bijgebracht worden, dat men weliswaar de kledingvoorschriften moet volgen, maar zich anderzijds niet wezenlijk voor zijn eigen lichaam hoeft te schamen. Moeders uit de onderste lagen proberen sexualiteit daarentegen te onderdrukken. De kinderlijke nieuwsgierigheid wordt als verdacht beschouwd, als een duister macht, die koste wat het kost onder de duim moet worden gehouden, en bij de kinderen worden schuldgevoelens opgewekt."[17]

naar boven

+De leeftijd en schaamte van de ouders

Over het algemeen hebben oudere ouders conservatievere instellingen met betrekking tot kinderlijk lichamelijke ingetogenheid. Daarbij geldt echter ook, dat oudere ouders ook oudere kinderen hebben, en ouders van oudere kinderen terughoudender zijn dan die van jongere kinderen. Wanneer men echter slechts de ouders van eerstgeborenen in ogenschouw neemt, zijn het vooral "de gezinnen, waarin de ouders bij de geboorte van hun kind reeds een relatief hoge leeftijd hebben, waarin kinderen en ouders het minst schaamtevol zijn." Verder zie je een grotere zedigheid bij de latergeborenen, omdat zij met broers en zussen geconfronteerd worden, "die reeds zelf een zekere mate van zedigheid ontwikkeld hebben en ouders hebben, die op grond van de hogere leeftijd van hun eerste kinderen een nog grotere zedigheid vertonen."[17-18] Over het algemeen kan men zeggen, dat ouders zich het meeste schamen als zij door kinderen van het andere geslacht naakt gezien worden."

naar boven

+Schaamte in verschillende culturen

"Door verschillende volkeren wordt verslag gedaan van vermoedens van vroegere beschaamdheid bji een van de geslachten, echter niet eenduidig ten gunste van één geslacht. [...] Vermeldingen van het begin van schaamte in verschillende culturen liggen tussen 5 jaar en de puberteit."[18]

naar boven

+Conclusie

"Aan het begin werd de motivatie voor lichaamsschaamte aan de ene kant toegeschreven aan de wens, de als minder aantrekkelijk of weinig productief bevonden delen van zichzelf te verbergen, en aan de andere kant aan de wens om zich als erkend lid van een groep te betonen, die bepaalde regels voor lichaamsschaamte voorstaat. Vaak kan het ertoe leiden, dat de met lichaamsschaamte bezette delen ook tot 'lelijke' delen worden. Voor wat betreft lichaamsdelen die over het algemeen zeer vroeg en situatief moeten worden verborgen geldt, dat als het kind geen feedback hierover krijgt van anderen, het onzeker zal worden over hun waarde, wat wederom de noodzaak zou kunnen versterken, om ze te verbergen," Kinderlijke schaamte treedt versterkt bij die kinderen op, waarbij ook goed gedrag niet met een positieve feedback wordt beantwoord."

naar boven

Bron: Schuhrke, B. [ unter Mitarbeit von Rank, A., Stadler, A., Pinz, D. & Hildner, B.] (1998). Kindliche Körperscham und familiale Schamregeln. Eine Studie im Auftrag der BZgA/Bundeszentrale für gesundheitliche Aufklärung. 7. unveränderte Auflage, Köln 2003: BZgA.


Download: Fast, Fun, Awesome